Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından dünya, 1990'ların sonu ve 2000'lerin başında eşi benzeri görülmemiş bir küresel zenginleşme, bolluk ve ucuzluk dönemine girdi. Tıpkı günümüzde ihracat duvarlarını kalınlaştıran ve ithalatı kısıtlayan merkantilist anlayışın devletlerin bilinçli bir tercihi olması gibi, o dönemin sınırları kaldıran, tedarik zincirlerini küreselleştiren serbest piyasa vizyonu da devletlerin stratejik bir tercihiydi.
**
O yıllarda devletler; ekonomik entegrasyonun barışı, refahı ve teknolojik gelişimi getireceğine inanarak sınırlarını dünya ticaretine açmış ve tüketicinin altın çağını başlatmıştı.
Bugün ise rüzgâr tersine esiyor. Uluslararası ticarette gümrük duvarlarının (tariffs) yeniden yükselmesiyle beliren bu yeni korumacı ve neo-merkantilist dalganın ardındaki en büyük ve genellikle görünmeyen sebep, yalnızca makroekonomik güvenlik kaygıları değildir; asıl itici güç, demokratik ülkelerde karar alıcıların sandık ve seçim kaygısıdır.
Seçim kazanma telaşındaki siyasetçilerin, popülist yaklaşımlarla kısa vadeli oy devşirme çabası, "yerli üretimi ve istihdamı koruma" retoriği üzerinden kitlelere sunuluyor. Küreselleşmenin yarattığı bazı eşitsizliklerden rahatsız olan seçmeni yatıştırmak isteyen politikacılar, faturayı dış aktörlere keserek siyasi bir kalkan yaratmayı tercih ediyorlar.
**
Tam da bu noktada kritik bir soruyu sormamız gerekiyor: 1990'larda ve 2000'lerde, özellikle internetin yaygınlaşmasıyla birlikte dünyanın dört bir yanından serbestçe ve ucuz maliyetlerle alışveriş yapabilme özgürlüğüne kavuşan tüketici, günümüzdeki korumacı ticaret duvarları nedeniyle mecburen yerli üretimlere mi yönelmek zorunda kaldı?
Uluslararası istatistikler, tüketicinin küresel pazarlara erişim arzusunun hâlâ çok güçlü olduğunu, ancak devletlerin koyduğu gümrük engellerinin ve enflasyonist baskıların bu talebi ciddi şekilde baskıladığını gösteriyor.
International Post Corporation'ın (IPC) 2023 yılında 32 binden fazla tüketiciyle gerçekleştirdiği Küresel Sınır Ötesi E-Ticaret anketine göre, küresel tüketicilerin %25'i artan yaşam maliyetleri ve ek gümrük yükleri nedeniyle sınır ötesi çevrimiçi alışverişlerini doğrudan azalttığını belirtmektedir. Devletlerin ördüğü bu gümrük duvarları, özellikle son 40 yıllık ekonomik trendler ile birleştiğinde tüketici için çok daha sarsıcı bir tablo ortaya koyuyor. Son kırk yılda dünyada kolektif zenginlik toplamda artmasına rağmen, gelir adaletsizliği inanılmaz bir hızla derinleşmeye devam etti.
**
UBS Küresel Servet Raporu'na göre, dünyadaki yetişkin nüfusunun sadece %1,5'ini oluşturan milyoner kesim küresel servetin %48,4'ünü elinde tutarken, nüfusun en alttaki %40'lık devasa kesimi servetin yalnızca %0,6'sına sahip. Bu trajik tablo, en zengin kesimde eşi görülmemiş servet birikimine sebep olurken ve küresel multi-milyonerlerin sayısı artarken, ekonomik uçurumların büyüdüğünü ve küresel orta sınıfın her geçen gün daha da güçsüzleştiğini kanıtlamaktadır.
Neo-merkantilist anlayışa dayanan bu korumacı politikalar, ne yazık ki yapısal sorunlara sadece kısa süreli popülist çözümler vadediyor. 1990'ların serbest ticaret döneminde gümrüklerin inmesiyle maliyetler ucuzlamış, küresel pazarın getirdiği amansız rekabet, ürün kalitesini ve inovasyonu tarihin en yüksek seviyelerine taşımıştı. Üreticiler hayatta kalabilmek için sürekli yenilik yapmak ve tüketiciye en iyisini en ucuza sunmak zorundaydı. Bugün ise rekabetin gümrük duvarlarıyla dışarıda bırakıldığı korumacı pazarlarda, yerli üreticiler kendilerini geliştirmek veya inovasyon yapmak için yeterli bir itici güç hissetmiyor.
Sonuç olarak, küresel rekabetten izole edilen pazarlar yavaş yavaş kalitesizleşirken, alım gücü düşen tüketicinin alışkanlıkları radikal bir şekilde değişiyor. Küresel araştırma şirketi GlobalData'nın verileriyle hazırlanan 2024 ThredUp İkinci El Raporu'na göre, tüketicilerin %59'u ekonomik şartlar iyileşmezse bütçelerinin çok daha büyük bir kısmını ikinci el ürünlere ayıracaklarını belirtiyor. Nitekim küresel ikinci el pazarının 2028 yılına kadar 350 milyar dolara ulaşması ve genel perakende pazarından 3 kat daha hızlı büyümesi bekleniyor.
Devletlerin korumacı politikaları bir yandan siyasi arenada seçimler kazandırabilir; ancak günün sonunda bu içe kapanmanın bedelini, rekabetin ölmesiyle birlikte seçenekleri azalan, ikinci el veya daha kalitesiz ürünleri almak zorunda kalan ve her geçen gün yoksullaşan tüketici ödüyor.
