Suyun Hafızası ve Romanın Yükü

Elif Şafak’ın Gökyüzünde Nehirler Var romanı, suyu zamanlar ve insanlar arasında dolaştırarak geçmişin bugünde nasıl yaşamaya devam ettiği sorusunun peşine düşüyor. Dicle ile Thames arasında kurulan bağ, birbirinden uzak görünen hayatların ortak bir tarihin içinde aktığını hatırlatıyor okuyucuya. Roman, farklı hayatları iç içe örerek aralarındaki görünmez bağları açığa çıkaran anlatısıyla Alejandro González Iñárritu’nun filmlerini çağrıştırıyor. 
Elif Şafak, su metaforuyla geçmişin izlerini bir hayattan diğerine taşırken hafızayı hem insanın hatırladıkları ve unuttukları hem de suyun taşıdığı tanıklıklar üzerinden kuruyor.
Roman üç kişinin hayatı çevresinde ilerliyor. On dokuzuncu yüzyıl Londra’sında yoksulluktan çıkmaya çalışan Arthur, olağanüstü hafızasının ve eski metinlere duyduğu merakın izinde Mezopotamya’ya yöneliyor. 2014’te Dicle kıyısında yaşayan Ezidi kızı Narin, nenesiyle Laleş’e ulaşmak isterken halkının uğradığı felaketin içine sürükleniyor. 2018 Londra’sında ise su bilimci Züleyha, dağılan evliliğinin ardından Thames üzerindeki bir yüzen eve yerleşerek kendi hayatına yeniden yön vermeye çalışıyor. Su, bu hayatları birbirine bağlayan anlatısal sürekliliği sağlıyor.
Gılgamış Destanı’nın izlerini süren roman, geçmişin kapanmış bir zaman olmadığını düşündürüyor. Eski bir tablet, anlatılan bir hikaye ya da kuşaktan kuşağa aktarılan bir hatıra, bugünün hayatlarına karışabiliyor. Böylece tarih, kronolojik olarak sıralanmış ve birbirinden yalıtılmış dönemlerin toplamı olmaktan çıkıp insanların sözlerinde, hafızalarında ve karşılaşmalarında yaşamaya devam ediyor.
Elif Şafak tarihsel kişilerden ve olaylardan yararlanıyor, fakat onları romanın ihtiyaçlarına göre yeniden kuruyor. Söz gelimi Arthur’un gerisinde Asurolog George Smith’in hayatı var. Yazarın kitabın sonundaki açıklaması da tarihsel malzemeyle kurmaca arasındaki bu ilişkiye işaret ediyor. Romancının bu özgürlüğüne itirazım yok. Nitekim Amin Maalouf’un Semerkant romanında Hasan Sabbah, Nizamülmülk ve Ömer Hayyam’ı arkadaş olarak kurgulamasını da bu çerçevede değerlendirir, tarihsel kişiliklerin ve aralarındaki ilişkilerin yazarın yorumuyla yeniden biçimlenmesini yadırgamam.
Ancak tarihsel bir kişinin hayatını dönüştürmekle yaşayan bir topluluğun dini kurumlarını birbirine karıştırmak aynı mesele değil. İkincisinde kurmaca, okurun o topluluğun inanç ve pratiklerine ilişkin bilgisini de biçimlendiriyor.
Yıllardır Ezidiler üzerine çalışan ve yazan biri olarak, romanda bu topluluğa ayrılan bölümleri özellikle dikkatle okudum. Şafak’ın ciddi bir araştırma yaptığı hissediliyor. Ezidileri yalnızca uzaktan bakılan, gizemli bir inancın mensupları olarak bırakmıyor; gündelik ilişkileri, korkuları, bağlılıkları ve kayıpları içinde anlatıyor. Bana göre Ezidi inanç dünyasının ayrıntılarına gösterdiği dikkat, Yaşar Kemal’in Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana romanındaki temsile kıyasla daha güçlü. Bu, iki yazarın edebi değerine ilişkin bir kıyaslama değil elbette; belirli bir topluluğun kültürel dünyasının aktarılmasına ilişkin değerlendirmem.
Özellikle 2014’te Ezidilere yönelik katliamın anlatıldığı bölümler son derece sarsıcı. Şafak, sayılarla ifade edildiğinde sıradanlaşan bir felaketi, bir çocuğun ve ailesinin yaşadıkları üzerinden anlatarak istatistiklerin görünmez kıldığı acıları okura hissettiriyor. Okur, yok edilen hayatların bir zamanlar gündelik beklentilerle, küçük sevinçlerle ve yarına ilişkin tasarılarla dolu olduğunu hissediyor. Romanın duyguları aktarmaktaki başarısı en çok burada belirginleşiyor. Katliam, yalnızca insanların öldürülmesi olarak kalmıyor; bir hayatın devam edebilme ihtimalinin elinden alınması olarak duyuluyor.
Bununla birlikte araştırmanın kapsamı, bazı ayrıntılardaki sorunları ortadan kaldırmıyor. Leyla’dan torunu Besma’ya, ondan da torunu Narin’e uzanan çizgide sezgisel yeteneklerin bir aile mirası olarak aktarılması, edebi kurgunun bir tercihi olarak değerlendirilebilir. Ancak bu aktarımın fakr/fakriyat ve koçek gibi farklı dini konumlarla ilişkilendirilmesi -hatta bu konumların karıştırılması-, soy yoluyla kazanılan statüler ile sonradan üstlenilen, adanmışlığa dayalı dini roller arasındaki ayrımı bulanıklaştırıyor. Buradaki sorun, bir ailede kuşaklar boyunca özel yeteneklerin bulunduğunun anlatılması değil; bu yeteneklerle belirli dini statülerin aynı şeymiş gibi gösterilmesi.
Koçeklik ve fakriyatlık, birbirinden farklı iki dini statüdür. Basitçe soydan devralınan birer kahinlik unvanı olarak görülemez. Laleş’te hizmet eden fakriyat kadınlarının ve koçeklerin konumu, dini hizmete adanmışlıkla ilişkilidir. Dolayısıyla bu statüleri tek bir “kalıtsal sezgi” başlığı altında toplamak, aralarındaki farkları siler. Leyla ve torunu Besma’nın, kendilerine atfedilen kehanet yeteneklerinden bağımsız olarak, fakriyat sayılabilmeleri için dünyevi uğraşlardan el çekip kendilerini Laleş’teki dini hizmete adamaları gerekirdi. Kurmacada etkileyici bir anlatı unsuru olan soy bağlantısı, bu ayrımlar gözetilmediğinde etnografik düzlemde bir kavram karışıklığına dönüşür.
Bir başka mesele, Ezidi karakterlerin kendi aralarındaki konuşmalarda “Tanrı” sözcüğünü kullanmaları. Türkçe bir metinde bu tercihin başlı başına yanlış olduğu söylenemez. Ancak Xwedê veya Xweda (Khuda) adının korunması, anlatılan inanç dünyasının kendi kavramlarıyla duyulmasını sağlayabilirdi. Ezidi dini yorumlarında bu ada verilen “kendini yaratan” anlamı, yalnızca etimolojik bir yorum olarak değil, inancın yaratılış tasavvurunun bir ifadesi olarak da önem taşır. Çünkü topluluğun evrendeki yerini ve varoluşunu nasıl kavradığı, bu tasavvurla yakından ilişkilidir. Dolayısıyla adın korunması, inanç ile aidiyet arasındaki bağı okura daha güçlü biçimde hissettirebilirdi.
Romanın dikkat çekici bir başka yönü, ötekiliğin farklı biçimlerini bir araya getirmesi. Arthur’un sınıfsal konumu, Ezidilerin dini ve etnik dışlanmışlığı, Züleyha’nın aidiyet arayışı ve ev sahibesi Nen’le yakınlaşması, toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelim etrafındaki sınırlar… Bunlara Batı- Doğu (medeniyetler) çatışması ve göçmenlikle ilgili gerilimler de ekleniyor. Bir alanda dışlanan kişinin başka bir ilişkide ayrıcalıklı olabilmesi, bu geniş çerçeveyi ilgi çekici kılıyor.
Fakat romanın gücü olan bu genişlik, aynı zamanda yüküne de dönüşüyor. Şafak, çok sayıda çatışmayı ve ötekilik halini aynı anlatıda buluştururken ortaya çıkan ses yoğunluğu, her birinin kendine özgü tınısını duymayı zorlaştırıyor. Kimi yerlerde karakterler, kendi hayatlarını yaşayan kişilerden ziyade belirli bir sorunu temsil etmek üzere anlatıya yerleştirilmiş figürler izlenimi veriyor. Okur, bir duygunun içinde yeterince kalamadan başka bir meseleyle karşılaşıyor. Hayatlar arasında kurulan bağlar çoğaldıkça bu bağları kuran yazarın varlığı/kimliği daha görünür hale geliyor.
Roman, özellikle Ezidilerin yaşadığı felaketi okurun hafızasına taşıma gücüyle değerli. Kültürel ayrıntılardaki sorunları konuşmak, bu gücü küçültmez; anlatılan insanlara gösterilen özeni tamamlar. Yine de romanın suyla kurduğu bağı düşününce şu soru aklıma geliyor: Başkalarının acısını bu denli etkileyici anlatırken onların kendi adlarını, kavramlarını ve aralarındaki farkları ne kadar koruyabiliyoruz? Anlatının akışında hangi sesler bize ulaşıyor, hangileri suya karışıp kayboluyor?