Son haftalarda İstanbul’da kentsel dönüşüm haberlerini takip ederken başka bir tablo dikkatimi çekiyor.
Bir tarafta eski ve riskli binaları yenilemeye çalışıyoruz. Diğer tarafta, o binaları yıkarken hemen yanında yaşamaya devam eden insanları yeni bir riskle karşı karşıya bırakıyoruz.
Birkaç örneği peş peşe okuyunca meselenin münferit olmadığını görmek mümkün…
• 30 Ekim, Avcılar: Kentsel dönüşüm kapsamında yıkılan dört katlı bina aniden çöktü, bitişikteki evin salon duvarını yıktı. Evde kimsenin bulunmaması olası bir faciayı önledi.
• 27 Ekim, Bahçelievler: Temel kazısı yapılan inşaatın istinat duvarı yıkıldı. Bitişikteki 6 ve 7 katlı iki apartmandaki toplam 20 daire tedbir amacıyla tahliye edildi.
• 9 Ekim, Zeytinburnu: Yıkım sırasında kopan beton parçaları yan binadaki konfeksiyon atölyesinin duvarını deldi. İki işçi molozların altında kalmaktan son anda kurtuldu.
• 23 Eylül, yine Zeytinburnu: Kentsel dönüşüm çalışması sırasında bitişikteki dairenin önce yatak odası, ardından banyo duvarı zarar gördü. Ev sahibi, oğlunun birkaç dakikayla kurtulduğunu anlattı.
• 18 Eylül, Avcılar: “Kontrollü” olarak yıkılan bina yanındaki mağazaya doğru çöktü; mağazanın duvarı yıkıldı. İki kadın ve bir çocuk beton parçalarından son anda kurtuldu.
Bu haberlerde tekrar tekrar karşımıza çıkan bir ifade var:
“Şans eseri…”
Özellikle İstanbul’un eski mahallelerinde yapılar çoğu zaman bitişik nizam. Aralarında birkaç santimetre bulunan, yıllardır yan yana duran binalardan birini ortadan kaldırdığınızda yalnızca o parselde işlem yapmış olmuyorsunuz.
Yıkım sırasında oluşan darbeler, titreşim, düşen parçalar ve kontrolsüz çökmeler komşu yapıyı etkileyebilir. Bazen iki bina arasında yıllar içinde oluşmuş fiziksel ilişkiler bile ancak yıkım başladığında ortaya çıkar.
Üstelik risk yıkımla da bitmiyor.
Eski bina kalktıktan sonra yeni yapının bodrumu için kazıya başlanıyor. İşte bu aşamada “iksa” dediğimiz, kazının çevresindeki toprağı ve komşu yapıları güvenli biçimde tutan sistem devreye giriyor. İstinat veya iksa sistemi yeterli değilse zemin hareket edebilir ve komşu binada çatlaklar, oturmalar, bahçe ve merdivenlerde hasarlar oluşabilir.
Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, bitişik nizam yapılarda yıkımın komşu yapının güvenliği esas alınarak gerçekleştirilmesini açıkça istiyor
Demek ki problem yalnızca kural eksikliği değil…
Uygulama ve denetim
Bence yıkım başlamadan önce bitişik binaların mevcut durumları fotoğrafla değil, gerçek bir teknik incelemeyle kayıt altına alınmalı. Taşıyıcı sistem, mevcut çatlaklar, duvarlar ve temel koşulları belirlenmeli. Kritik yıkım ve kazı aşamalarında komşu yapılardaki hareket ölçülmeli. Gerekiyorsa birkaç saatlik ya da günlük geçici tahliye, insanlar evlerinin içinde “Acaba duvar gelir mi?” diye beklemeden planlanmalı.
Bir başka konu da daha önce üzerinde durduğumuz, yapılması pek çok açıdan avantajlı olan sokak bazlı dönüşüm…
Bitişik dört eski binayı yıllar içinde tek tek yıkıp her seferinde komşuyu şantiye riskiyle karşı karşıya bırakmak yerine, uygun yerlerde dönüşümü birlikte ve koordineli yürütmenin güvenlik açısından da avantajlarını da tartışmalıyız.
Ezcümle, kentsel dönüşümün amacı insanları riskten kurtarmaksa, dönüşüm sürecinin kendisi yeni bir risk üretmemeli.
Yoksa kenti dönüştürmeye çalışırken, bu kez başka bir şey yaratırız:
Kentsel mağduriyet.
