Her yıl olduğu gibi bu yılda dünyanın önemli sözlükleri yılın kelimesini seçerek duyurdu. İşte o kelimeler: Rage Bait (Öfke Yemi), Parasocial, Slop, Vibe Coding, 6/7 (Six-Seven) ve Dijial Vicdan.
Dünyanın önemli sözlükleri tarafından seçilen bu kelimeler o yılın haletiruhiyesini anlamayı sağlıyor. Tüm kelimelerin ortak özelliği ise içinde olduğumuz elektronik çağın Dijital kültürüyle ilgili olmaları.
Dünyanın sayılı sözlüklerinden olan Oxford Sözlük tarafından yılın kelimesi olarak seçilen kelime: Rage Bait (Öfke Yemi/Tuzağı). İki kelimeden oluşan bu terim dijital ortamda kışkırtıcı ve saldırgan hatta öfkelendiren içeriği tanımlıyor. Yem olan içerik, dijital platformları kullananların öfke duygusunu tetiklemeyi amaçlıyor. Bu öfke hem görüntülenmeyi arttırıyor hem de içeriğin daha fazla kişi tarafından paylaşılarak gündem olmasını sağlıyor. Yani öfke duygusu etkileşimin itici gücü oluyor. Algoritma, sosyal ağlarda kullanıcıların hoşuna gitmeyen içeriği, beğeni, yorum, yeniden paylaşma gibi yollarla tepki verdiğinde keşfediyor. Bu öfke ve nefreti manipüle ederek etkileşim almak için sosyal medya kullanıcılarının karşısına benzer içerikler çıkarıyor. Böylece öfke yemini yutan kullanıcılar içeriğin viral olmasını sağlıyor. Kelime dijital platformların ve algoritmaların algımızı ve duygularımızı yönetme potansiyeline dikkat çekiyor.
2025 yılının bir diğer kelimesi ise Cambridge Sözlük tarafından belirlenen Parasocial (Parasosyal Etkileşim/İlişki) oldu. Kelime, bireylerin tanımadıkları ünlülerle kurduğu tek taraflı ilişkiyi, duygusal bağı anlatıyor. Aslında terim çok yeni değil, ilk kez 1956’da izleyicilerin sevdiği ve medya karakteri ile kurduğu tek yönlü ilişkiyi ifade etmek için kullanılmış. Bugün kelime bu tek yönlü ilişki ve duygusal bağın sosyal medya fenomenlerini, yapay zekâ sohbet robotlarını kapsayarak genişlediğine dikkat çekiyor. Hayran olunan ünlülerin niteliğinin ve onlarla kurulan ilişkinin yeniden tanımlandığını, hayran kültürünün değişimini ifade ediyor.
Çevrimiçi İngilizce sözlüğü Merriem-Webster ise 2025 yılının kelimesi olarak Slop kelimesini seçti. Seçimin temelinde ise Yapay Zekâ üretimi çöp içerik her yerde anlamına gelen “AI slop is everywhere” cümlesi bulunuyor. Slop kelimesi derinliği olmayan, bağlamı zayıf ve nitelik olarak düşük dijital içerik anlamında kullanılıyor. Kelime dönemin kaygılarına ve ruh haline dikkat çekiyor ve özellikle etkileşim odaklı yapay zekâ içeriğinin aşırı kullanılmasına yönelik bir eleştiri niteliği taşıyor. Sürekli tekrarlanan absürt videolar, propaganda içerikleri, sahte haberler bu kapsamda değerlendiriliyor.
2025 yılının kelimesini seçen bir diğer sözlük 1979 yılından beri yayınlanan Collins Sözlük oldu. Sözlüğe göre 2025 yılının kelimesi Vibe Coding. Terim Türkçeye “Hissel Kodlama” olarak çevrilmiş. Terim yazılım işinin değişerek kodlamanın insan-makine ya da insan-yapay zekâ etkileşiminin bir ürünü olmaya başladığını görmeyi sağlıyor. Mesleği yazılım olmayanların da kod yazabilmesini, kodun teknik değil deneme yanılma yoluyla ve doğru komutlar ile hislere dayanarak, iş görme odaklı üretilmesini vurguluyor. Yapay zekâ destekli kod yazma pratiğini işaret eden Vibe Coding kelimesinin Yapay zekâ teknolojisinin yazılımcıları işsiz bırakıp bırakmayacağı tartışılırken yılın kelimesi seçilmesi aslında çok anlamlı.
2025 yılının kelimesi olarak seçilmiş ama aslında kelime bile olmayan bir de ifade var: “67”. Online sözlük Dictionary.com 2025 yılı kelimesi olarak bu ifadeyi seçti. 67 olarak değil 6-7 (Six-seven) olarak söyleniyor. Tam bir anlamı ya da karşılığı olmayan bu anlamsız ifade sosyal medya platformu TikTok’dan yayıldı. Kimin söylediğine ve nasıl söylediğine bağlı olarak anlamı değişiyor. Özellikle el hareketleriyle birlikte eh işte, şöyle böyle, neredeyse mükemmel ama tam da değil demek için kullanılabiliyor. Dilin, anlatımın, ifade biçimlerinin ve en önemlisi anlamın kişiselleştiğinin çok somut bir kanıtı gibi.
2024 yılında olduğu gibi Türk Dil Kurumu 2025 yılının kelimesini seçmek için de bir oylama başlattı. Yılın kelimesi seçme sürecinde yaklaşık 300 bin oy kullanıldı. Katılımcılar, “Vicdani körlük”, “çorak”, “eylemsiz merhamet”, “tek tipleşme” ve “Dijital Vicdan” kelimeleri arasından seçim yaptı. Yılın kelimesi “Dijital Vicdan” oldu. Vicdan, iyi ve kötü ayrımı yapmayı, davranışlar konusunda adil olmayı ifade ediyorken Dijital Vicdan, gerçek yaşamda sorunlar ya da krizler karşısında aksiyon almayan bireylerin sanal ortamda tıklama, beğeni, yorum, paylaşım yoluyla duyarlı davrandığını hissetmesi, etik olduklarını düşünmeleri ve vicdanlarını rahatlatmaları anlamında kullanılıyor.
Dünyanın önemli sözlükleri tarafından seçilen bu birbirinden farklı kelimler dijitalleşmenin ve özellikle yapay zekâ teknolojisinin ilişkilerimizde, etkileşim kurma biçimlerimizde, iş yapışımızda, içerikleri tüketimimizde ne kadar güçlü ve dönüştürücü bir etkisi olduğunu kanıtlıyor. Bu dönüştürücü etki ise duyguların, ilişkilerin, tüketimin, sorumluluğun otomatik hale gelmesiyle gözleniyor. Kelimelerin tümü dijital kültürün farklı bir sonucuna dikkat çekerken insanın yüzeysel hale geldiğini, derinliğin ve güçlü duygusal bağların azaldığını görmeyi sağlıyor.
Hız, erişim, kolaylık çağında belki de daha az düşünüyor, daha az hissediyor ve daha az sorumluluk alıyoruz. İnsan sormadan edemiyor. Acaba duygularımızı, vicdanımızı, ilişkilerimizi yönetme işini 2025 yılında biraz daha fazla mı algoritmalara bıraktık?
