10 Kasım 1938'de saat 09.05'te hayata gözlerini yuman Gazi Mustafa Kemal Atatürk, yalnızca bir savaşın kazanılmasına öncülük etmedi. İşgal altındaki bir ülkede bağımsızlık mücadelesini örgütledi, millet egemenliğine dayalı yeni bir devletin kuruluşuna liderlik etti, eğitimden hukuka, kadın haklarından sanayiye kadar Türkiye'nin geleceğini değiştiren reformları hayata geçirdi. Vefatının 88. yılında, Cumhuriyet'in kurucusunun hayatını ve eserlerini tarihî belgeler ışığında yeniden ele alıyoruz
1881'den sonsuzluğa… Bir asker, bir lider, bir devlet kurucusu ve bir Cumhuriyet devrimcisi!
SELANİK'TE BAŞLAYAN BİR HAYAT
Mustafa Kemal Atatürk, 1881 yılında, o dönem Osmanlı Devleti'nin sınırları içinde bulunan Selanik'te dünyaya geldi. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dı.
Çocuk yaşta babasını kaybeden Mustafa, eğitim hayatında karşılaştığı zorluklara rağmen öğrenimini sürdürdü. Selanik'teki okulların ardından askerî eğitime yöneldi. Manastır Askerî İdadisinde ve İstanbul'daki Harp Okulu ile Harp Akademisinde eğitim gördü.
1905 yılında kurmay yüzbaşı olarak mezun olduğunda Osmanlı Devleti siyasi, askerî ve ekonomik bakımdan ciddi sorunlarla karşı karşıyaydı.
Mustafa Kemal, görev yaptığı bölgelerde yalnızca askerî meselelerle ilgilenmedi. Devletin içinde bulunduğu durumu, yönetim sorunlarını ve toplumun geleceğini de sorguladı.
Onun düşünce dünyasında bağımsızlık, akıl, bilim, çağdaşlaşma ve millet egemenliği giderek daha belirgin bir yer edinmeye başladı.
ÇANAKKALE'DE TARİHİN AKIŞINI DEĞİŞTİRDİ
Mustafa Kemal'in askerî liderliğinin en önemli dönüm noktalarından biri Çanakkale Savaşları oldu.
1915 yılında Osmanlı ordusunun Çanakkale'de verdiği mücadelede özellikle Arıburnu ve Anafartalar cephelerinde üstlendiği görevler, onun askerî yeteneğini ve liderliğini ortaya koydu.
Çanakkale'de elde edilen başarı yalnızca bir askerî zafer değildi. Osmanlı toplumunda büyük moral etkisi yarattı ve Mustafa Kemal'in kamuoyunda tanınmasını sağladı.
Ancak Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Osmanlı Devleti yenildi. Mondros Mütarekesi'nin ardından Anadolu'nun çeşitli bölgeleri işgal edilmeye başlandı.
Artık mesele yalnızca bir cepheyi savunmak değil, bir milletin bağımsızlığını korumaktı.
Bu tarih, Türk Millî Mücadelesi'nin başlangıcı olarak kabul edildi.
Havza ve Amasya'daki çalışmaların ardından Erzurum ve Sivas kongreleri toplandı. Anadolu'nun farklı bölgelerinde ortaya çıkan direniş hareketleri ortak bir bağımsızlık hedefi etrafında birleştirilmeye çalışıldı.
Mustafa Kemal'in önderliğindeki hareketin en önemli özelliği, kurtuluşu yalnızca askerî bir çözüm olarak görmemesiydi.
Mücadelenin siyasi meşruiyetini milletin iradesine dayandırmayı amaçlıyordu.
Bu anlayış, 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasıyla kurumsal bir yapıya kavuştu.
23 NİSAN 1920: EGEMENLİK MİLLETİN OLDU
Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması, Millî Mücadele'nin en önemli siyasi adımlarından biriydi.
Artık bağımsızlık mücadelesi, milletin temsilcilerinden oluşan bir Meclis tarafından yönetilecekti.
TBMM'nin açılmasıyla yalnızca savaşın sevk ve idaresi için yeni bir merkez oluşturulmadı. Aynı zamanda gelecekte kurulacak devletin egemenlik anlayışının temelleri atıldı.
Bu anlayışın özü açıktı: Devletin yönetme yetkisinin kaynağı hanedan değil, millet olacaktı.
SAKARYA'DAN BÜYÜK TAARRUZ'A
Millî Mücadele yılları, askerî ve ekonomik bakımdan son derece ağır koşullarda geçti.
1921'deki Sakarya Meydan Muharebesi, savaşın dönüm noktalarından biri oldu. Mustafa Kemal'e bu zaferin ardından TBMM tarafından mareşal rütbesi ve gazi unvanı verildi.
26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz ise 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nin kazanılmasıyla belirleyici bir sonuca ulaştı.
9 Eylül 1922'de İzmir'in kurtuluşu, Anadolu'daki işgalin sona erdirilmesi sürecinin önemli aşamalarından biriydi.
Ardından gelen diplomatik görüşmeler ve 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması, yeni Türk devletinin uluslararası konumunun belirlenmesinde tarihî rol oynadı.
Mustafa Kemal, askerî zaferin ardından Türkiye'nin siyasi ve toplumsal yapısını değiştirecek daha büyük bir dönüşümün önünü açtı.
29 EKİM 1923: CUMHURİYET DOĞDU
1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı.
29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Bu değişim, devletin yönetim biçimini ve siyasi meşruiyetin kaynağını köklü biçimde değiştirdi.
Yüzyıllardır hanedan yönetimi altında yaşayan bir toplum, millet egemenliğine dayalı Cumhuriyet rejimine geçti.
Cumhuriyet'in ilanı, Atatürk'ün tarihî mirasının merkezinde yer aldı. Ancak onun hedefi yalnızca yeni bir devlet kurmak değildi.
Kurulan devletin eğitimde, hukukta, ekonomide ve toplumsal yaşamda da çağdaşlaşmasını istiyordu.
EĞİTİMDE BİRLİK: GELECEĞİN TEMELİ OKULDA ATILDI
Atatürk döneminin en önemli reformlarından biri, 3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu oldu.
Bu kanunla eğitim kurumlarının Millî Eğitim Bakanlığı çatısı altında birleştirilmesi hedeflendi.
Eğitimin devletin ortak sorumluluğu hâline getirilmesi, yeni Cumhuriyet'in toplum anlayışında önemli bir dönüm noktasıydı.
1 Kasım 1928'de Latin esaslı yeni Türk harfleri kabul edildi. Harf reformunu okuma yazma öğretimini yaygınlaştırmaya yönelik Millet Mektepleri çalışmaları izledi.
1933'te gerçekleştirilen üniversite reformu da yükseköğretimin yeniden düzenlenmesinde önemli bir aşama oldu.
Atatürk açısından eğitim, yalnızca bireysel gelişimin değil, bağımsız bir ülkenin ayakta kalabilmesinin de temel şartlarından biriydi.
KADINLARA SİYASİ HAKLAR TANINDI
Cumhuriyet'in toplumsal dönüşümünde kadınların konumu özel bir yer tuttu.
1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu, aile hukuku ve kadınların hukuki statüsü bakımından köklü değişiklikler getirdi.
Kadınlara 1930 yılında belediye seçimlerinde, 1933 yılında köy muhtarlığı ve ihtiyar heyeti seçimlerinde, 5 Aralık 1934'te ise milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı.
1935 genel seçimlerinin ardından TBMM'ye 18 kadın milletvekili girdi.
Bu reformlar, kadınların eğitimde, meslek hayatında ve siyasi temsil alanında daha görünür olmasının önünü açtı.
Bununla birlikte hukuki hakların tanınması, toplumsal yaşamın her alanında eşitliğin bir anda gerçekleştiği anlamına gelmiyordu. Kadınların fiilî eşitlik mücadelesi Cumhuriyet tarihi boyunca devam etti.
HUKUKTA VE DEVLET YÖNETİMİNDE KÖKLÜ DEĞİŞİM
Atatürk döneminde hukuk sisteminin yeniden yapılandırılması, Cumhuriyet'in en kapsamlı dönüşümlerinden biri oldu.
1924'te halifelik kaldırıldı. Hukuk ve eğitim kurumları yeniden düzenlendi. 1926'da Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi.
Laiklik doğrultusundaki değişiklikler zaman içinde gerçekleştirildi ve laiklik ilkesi 1937 yılında Anayasa'da açıkça yer aldı.
Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık olarak bilinen altı ilke, yeni devletin temel siyasi yaklaşımını şekillendirdi.
Bu dönüşümler, Türkiye'nin hukuk düzenini ve toplumsal yapısını derinden etkiledi.
FABRİKALAR, DEMİRYOLLARI VE EKONOMİK BAĞIMSIZLIK
Atatürk, siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla desteklenmesi gerektiğini savundu.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarımsal üretimin geliştirilmesi, sanayinin kurulması, ulaşım altyapısının güçlendirilmesi ve yerli üretimin artırılması temel hedefler arasında yer aldı.
1925'te aşar vergisinin kaldırılması, tarımsal üreticiler açısından önemli bir adım oldu.
1927'de Sanayii Teşvik Kanunu çıkarıldı. 1930'lu yıllarda devlet öncülüğünde sanayileşme politikaları hız kazandı.
Sümerbank ve Etibank gibi kurumlar, sanayi ve madencilik yatırımlarında rol üstlendi. Demiryolu ağının genişletilmesi, ekonomik kalkınmanın ve ülke içindeki ulaşımın önemli araçlarından biri olarak görüldü.
Atatürk Orman Çiftliği ise tarımda modern üretim yöntemlerinin geliştirilmesi açısından örnek bir girişim olarak tasarlandı.
Cumhuriyet'in ekonomik hedefi, yalnızca üretimi artırmak değil, dışa bağımlılığı azaltabilecek bir ekonomik yapı oluşturmaktı.
BARIŞÇI DIŞ POLİTİKA VE TAM BAĞIMSIZLIK
Atatürk'ün dış politika yaklaşımında ulusal egemenlik, bağımsızlık ve barış temel ilkelerdi.
Türkiye, 1932'de Milletler Cemiyetine katıldı. 1934'te Balkan Antantı, 1937'de Sadabat Paktı imzalandı.
1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenlik haklarının güçlendirilmesinde tarihî bir dönüm noktası oldu.
Atatürk, Hatay meselesinin diplomatik yollarla çözülmesine büyük önem verdi. Hatay'ın Türkiye'ye katılması ise onun vefatından sonra, 1939 yılında gerçekleşti.
Dış politikadaki temel yaklaşım, Türkiye'nin bağımsızlığını korurken bölgesel barışı ve diplomatik ilişkileri geliştirmekti.
ATATÜRK'Ü ANLAMAK, TARİHİ BÜTÜN YÖNLERİYLE OKUMAKTIR
Atatürk'ün liderliğini değerlendirirken yalnızca kazanılan savaşlara veya çıkarılan kanunlara bakmak yeterli değildir.
Onun dönemi aynı zamanda tek parti yönetiminin, siyasal muhalefet girişimlerinin, toplumsal gerilimlerin ve reformların uygulanma biçimine ilişkin tartışmaların yaşandığı bir dönemdi.
Bu nedenle Atatürk'ün tarihî rolünü anlamak, dönemin koşullarını, başarılarını ve tartışmalı yönlerini birlikte incelemeyi gerektirir.
Ancak bütün bu tarihsel değerlendirmelerin merkezinde değişmeyen bir gerçek vardır:
Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye'nin bağımsızlık mücadelesinin önderi, Cumhuriyet'in kurucusu ve ülkenin modernleşme tarihinde belirleyici rol oynayan devlet adamıdır.
10 KASIM 1938: SAATLER 09.05'TE DURDU
Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te İstanbul Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti.
57 yıllık ömrüne askerî mücadeleler, bir bağımsızlık savaşı, yeni bir devletin kuruluşu ve kapsamlı reformlar sığdırdı.
Cenazesi 1938 yılında Ankara Etnografya Müzesindeki geçici kabir yerine konuldu. 10 Kasım 1953'te ise Anıtkabir'e nakledildi.
Aradan 88 yıl geçti.
Bugün Türkiye'nin dört bir yanında milyonlarca insan, saat 09.05'te onu saygıyla anıyor.
Fakat 10 Kasım'ın anlamı, yalnızca geçmişe duyulan özlemle sınırlı değil.
Atatürk'ün bıraktığı miras; bağımsızlık, millet egemenliği, eğitim, bilim, hukuk ve Cumhuriyet'in geleceği üzerine düşünme sorumluluğunu da içeriyor.
ASIL MİRAS: CUMHURİYET'İ GELECEĞE TAŞIMAK
Atatürk'ün hayatına bakıldığında iki büyük mücadele öne çıkıyor.
İlki, bağımsızlığı kazanma mücadelesi.
İkincisi ise kazanılan bağımsızlığı kalıcı kılacak kurumları oluşturma mücadelesi.
Birincisinde ordular, cepheler ve diplomasi vardı.
İkincisinde okullar, üniversiteler, kanunlar, fabrikalar, demiryolları ve yeni bir toplum düzeni…
Bu nedenle Atatürk'ün mirasını yalnızca geçmişteki zaferlerle açıklamak eksik kalır.
O, bir milletin bağımsızlığını kazanmasına öncülük etti; ardından o bağımsızlığın Cumhuriyet kurumlarıyla geleceğe taşınması için çalıştı.
Bugün onu anmanın en anlamlı yollarından biri de Türkiye'nin bilimde, eğitimde, hukukta, üretimde ve toplumsal yaşamda daha ileriye gitmesi için sorumluluk üstlenmektir.
Çünkü bir kurucunun gerçek mirası, yalnızca geride bıraktığı eserlerde değil, o eserleri yaşatacak kuşakların iradesinde de saklıdır.
10 Kasım'da yalnızca Atatürk'ü değil, onun gelecek kuşaklara emanet ettiği Cumhuriyet'i de düşünmeliyiz.
